39. ਛਾਪਣ ਵਾਲਿ਼ਆਂ ਨੂੰ | To Publisher
> ਵਹੀਂ ਬੈਠ ਕਰ
ਲਿਖਤੁਮ: ਮਨੂਅਬਾ-ਹੁਕਮ: ਕਮੇਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ
ਮਿਤੀ: 3 ਨਵੰਬਰ 2024
Subject: ਵਹੀਂ ਬੈਠ ਕਰ ਜੋ ਭੀ ਹੋ-ਪਾਇਆ।
ਚਿਤਾਵਨੀ: ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਰੀਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਰਲ਼ਦੀ, ਯਾਨੀ ਸਮਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਨਿਜੀ ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਏਲਿਖਣ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ‘ਤੇ ਜੁਆਬ ਦੇ ਰਿਹਾਂ। ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਕਿ ਲਿਖਣਾ ਵੈ, ਤੇ ਹੁਣ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਤੱਥ ਕੱਢਿਆ ਵੈ ਕਿ ਲਿਖਣਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਪਰ ‘ਕੀ ਲਿਖਣਾ ਏ’ ਦਾ ਅਹਿਦ ਕਰ ਬਹਿਣਾ ਮਹਿੰਗਾ ਸੌਦਾ ਹੋਵੰਦਾ ਏ। ਸੋਚਦਾ ਸਾਂ, ਕਿੰਝ ਕਰ ਹੋਸੀ? ਮਖਾਂ ਬੋਲ ਜਾਂ ਲਿਖ ਕਰ ਸਮਝਦਾ ਵਾਂ, ਕਿ ਪੁਗਸੀ ਕਿ ਨਾ ਪੁਗਸੀ।
ਵੈ ਕਿਓਂਕਿ ਏਹ-ਨੇ ਬਾਹਰ ਆਂਡੇ ਲੱਭਣ ਜਾਣਾ ਹੋਂਦਾ ਏ। ਓਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦਾ ਨਿਕਲਿ਼ਆ,ਇਹ ਓਦੋਂ ਮੁੜਦਾ ਏ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿਗਰਟ ਪੀਵਣ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਵਾਂ।
ਓਸ ਦਿਨ ਸਿਗਟ ਪੀਵੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਏਹ-ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਂ publisher ਨੂੰ email ਘੱਲ ਬੈੱਠਾਂ ਵਾਂ, ਹੁਣ ਸੋਚਦਾਂ ਕੀ ਲਿਖਾਂ?
ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਐਵੇਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰੀ ਜਾਇE? ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੰਤਕ ਨਿਰੋਲ਼ ਖਾਜ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੋਵੰਦਾ ਏ। ਬਿੱਲੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਧੋਣ ‘ਤੇ ਖਾਜ ਕਰ ਵਿਖਾਲੀ, ਤੇ ਖਾਜ ਦਾ ਠਟਿਲੲ ਸੁਝਾਇਆ “ਖਰਖਰ- The Khaj”। ਮਖਾਂ ਏਹ-ਤਰ੍ਹਾ ਦੀ ਲਿਖ਼ਤ ਨੂੰ ਪੜਨਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ? ਅਖੇ, ਓਹ ਤੁਹਾਡੀ problem ਨਹੀਂ। ਜੇ ਲਿਖਣਾ ਖਾਜ ਕਰਨ ਵਾਂਙ ਸਹਿਜ ਲਗਦਾ ਏ ਤਾਂ ਲਿਖੋ, ਕੀ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤੇ ਪੜਾਕੂਆਂ ਤੋਂ? ਮਖਾਂ ਯਾਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਣਾ-ਬੱਧੀਂ ਲਿਖਦਾ ਵਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ-ਨੂੰ ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਲਗਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਹਨਾ ਕਯਾ ਚਾਹਤਾ ਹੁੰ। ਬਿੱਲੂ ਪੁੱਛੇ, “ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁਆ ਸੋਚਨੇ ਕਾ? ਜਿਸ ਬਾਤ ਕਾ ਕੋਈ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਬਾਤ ਕਾ ‘ਕਯਾ-ਫ਼ਾਇਦਾ’?” ਬਿੱਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੈ-ਨੂੰ ਜਚ ਜਾਵੰਦੀਆਂ ਨ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ਼ ਤੁਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ‘ਲਿਖੇ, ਪਰ ਨਾ ਭੇਜੇ’ ਖ਼ਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਲਿਖ ਭੇਜਣ ਲਈ ਪੁੱਛ ਬੈਠਾ ਸਾਂ। ਖ਼ਤ ± ਬਾਰੇ ਓਦੋਂ ਦੱਸਣਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਨਾ ਲੱਗਿਆ, ਕਿ ਤੁਹਾਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਣੀ ਏ। ਗੱਲ ਵੀ ਠੀਕ ਏ। ਅੱਧੇ ਪੰਨੇ ਦੀ ਬੇ-ਸਿਰਪੈਰ ਅਣਪਾਈ ਚਿੱਠੀ ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਚ ਲਿਖ ਲਓ, ਤਾਂ ਕਿਹੜਾ ਸੱਪ ਨਿਕਲ ਆਵਣਾ ਏ?
ਤੁਹਾਂ-ਨੂੰ ਕੁਝ ਬੇ-ਸਿਰਪੈਰ ਲਿਖ ਭੇਜਿਆ ਏ— ਸਾਰਾ ਗਲ਼ਤ ਏ। ਇਕ ਪੰਨੇ ‘ਪਰ ਕੁਝ ਲਿਖਣਾ ਸਾ। ਨਾ ਲਿਖ ਹੋਵਿਆ, ਤੇ ਨਾ ਭੇਜ ਹੋਵਿਆ। ਓਹ ਜੋ ਨਾ ਲਿਖ ਹੋਵਿਆ, ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅਖੀਰ ਚ ਨੱਥੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਵਾਂ, ਕਿਓਂਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਏ ਕਿ ਜੈਸਾ ਭੀ ਹੋ, ਭੇਜ ਦੋ ਅਰ ਘਰ ਜਾਓ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਦਿ ਦੋਹਾਂ ਉਂਗਲਾ ਨਾਲ਼ ਹਵਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਮਲੋ਼ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਏ। ਏਨਾਂ ਕੁ ਹੀ ਲਿਖ ਹੋਵੰਦਾ ਏ।
ਮੈਂ ਆਪ ਟੋਰਾਂਟੋ ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਵਾਂ, ਤੇ ਇਤ-ਥਾਂ ਇਕ ਬਿੱਲੂ ਵੀ ਹੈ ਵੇ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਜੋੜ ਖੁੱਲ ਗਿਆ ਏ, ਓਹ ਹੁਣ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਏ। ਮੈਂ ਆਪ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਬਿੱਲੂ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਵਾਂ, ਤੇ ਟੀਟਹਰੀ ਸਾਡੇ ਬਾਹਿਰ। ਗੰਡੋਯਾ ਅਜੇ ਖੁੱਡ ਚ ਸੁੱਤਾ ਏ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਕਿਰਾਏ ਏਨੇ ਵਧ ਗਏ ਨ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਕੁੱਤੇ-ਬਿੱਲੀਆਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਨ।
ਪਰ ਤੁਹਾਂ-ਨੂੰ Leanne ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਏ, ਕਿਓਂਕਿ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਨਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਏ। ਏਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਏਨੇਂ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮਾ ਸਮਝੋ,
ਬਾਕੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਦਸਦਾ ਵਾਂ।
ਬਹੁੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ਼
ਮਨੂ
This is the manuscript’s second letter to the publisher—and perhaps its first real explanation of how the whole thing came into being. Written “from here, sitting here,” it begins with a promise to write and immediately discovers the problem: knowing that you will write is easy; deciding what you are writing is something else.
Billu offers a solution: writing as ਖਾਜ—an itch, a scratching. From there, the abandoned letter, the publisher, Leanne, the cat, the bird, the worm and the strange behaviour of time begin to occupy the same space. What was supposed to be a simple manuscript submission becomes an account of why the manuscript could not quite become the thing it was supposed to be.
There is also a quiet temporal trick here. This letter is dated before much of what we have already read, yet it contains traces of what seems to have happened later. Perhaps the narrator is remembering. Perhaps the manuscript is writing itself backwards. Or perhaps everyone's time is simply their own.
And then there is Leanne: “ਪਰ ਤੁਹਾਂ-ਨੂੰ Leanne ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।” The letter ends by promising that the rest will be explained later. Of course, by now we know that “later” is not a particularly reliable place in this book.